एक फोन येतो. स्क्रीनवर नाव दिसतं, “आई.” तुम्ही फोन उचलता, आणि पलीकडून तुमच्याच आईचा आवाज ऐकू येतो. तोच घाबरलेला सूर, तीच बोलण्याची पद्धत. ती सांगते की ती अडचणीत आहे, तिला तातडीने पैसे हवेत, आणि आत्ताच पाठवायला हवेत.
तुम्ही क्षणाचाही विचार न करता पैसे पाठवता. आणि नंतर कळतं की तो आईचा आवाजच नव्हता. तो AI ने तयार केलेला, हुबेहूब आईसारखा वाटणारा बनावट आवाज होता.
हे एखाद्या चित्रपटातलं दृश्य वाटेल, पण भारतासह जगभरात असे प्रकार आज खरोखर घडत आहेत, आणि त्यांची संख्या वेगाने वाढते आहे. चांगली गोष्ट म्हणजे, याच समस्येवर उत्तर म्हणून आता तुमचा Android फोनच तुमच्यासाठी सुरक्षा कवच बनू लागला आहे. या लेखात आपण बघूया की ही फसवणूक कशी होते, Google ची नवी फीचर्स कशी काम करतात, आणि तुम्ही स्वतःला व कुटुंबाला कसं सुरक्षित ठेवू शकता.
सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, तुम्ही ही Headline वाचूनच हे समजून घेतलं असेल की असा Fraud होण्याची शक्यता आहे. म्हणजेच, तुम्ही आधीच थोडे सतर्क झाला आहात. आता पुढे मी तुम्हाला जे सांगणार आहे, ते समजून घेऊ.
समस्या नेमकी किती मोठी आहे
काही वर्षांपूर्वी कुणाचा आवाज हुबेहूब कॉपी करणं सोपं नव्हतं. पण आज AI तंत्रज्ञान इतकं पुढे गेलं आहे की कुणाच्याही आवाजाचे फक्त काही सेकंदांचे नमुने घेऊन तसाच आवाज तयार करता येतो. सोशल मीडियावर टाकलेला एखादा छोटासा व्हिडिओ किंवा एखादा व्हॉईस मेसेजही यासाठी पुरेसा ठरू शकतो.
आंतरराष्ट्रीय पोलीस संघटना इंटरपोलच्या अहवालानुसार, अशा प्रकारच्या ओळख चोरून केलेल्या फसवणुकीमुळे जगभरात 400 अब्ज डॉलर्सहून अधिक नुकसान झालं आहे. भारतातही परिस्थिती गंभीर आहे. केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, 2025 च्या पहिल्या पाच महिन्यांतच ऑनलाईन फसवणुकीमुळे भारतीयांचं सुमारे 7,000 कोटी रुपयांचं नुकसान झालं.
यातलाच एक विशेष धोकादायक प्रकार म्हणजे “डिजिटल अरेस्ट” फसवणूक. यात स्कॅमर स्वतःला पोलीस, सायबर सेल किंवा सरकारी अधिकारी असल्याचं भासवतात, व्हिडिओ कॉलवर घाबरवतात आणि पीडित व्यक्तीला स्क्रीन शेअर करायला भाग पाडतात. एकदा स्क्रीन शेअरिंग सुरू झालं की ते बँकिंग अ‍ॅप्सची माहिती पाहून पैसे लंपास करतात.
ही फसवणूक कशी घडते, टप्प्याटप्प्याने
ही फसवणूक कशी रचली जाते हे समजलं, की त्यापासून वाचणं खूप सोपं होतं. साधारणपणे यात चार टप्पे असतात.
पहिला टप्पा: आवाजाचा नमुना गोळा करणं. स्कॅमरला तुमच्या किंवा कुटुंबातल्या व्यक्तीच्या आवाजाचे फक्त काही सेकंद हवे असतात. हे Instagram Reels, Facebook किंवा YouTube वरच्या व्हिडिओतून सहज मिळतात. कधी कधी स्कॅमर अनोळखी नंबरवरून फोन करून तुम्हाला काही सेकंद बोलायला लावतात आणि तुमचा “हॅलो, कोण बोलतंय?” एवढा आवाजही रेकॉर्ड करून घेतात.
दुसरा टप्पा: नंबर स्पूफिंग. स्कॅमर स्वतःचा खरा नंबर न वापरता, इंटरनेट-आधारित सॉफ्टवेअरच्या मदतीने असा कॉल करतात की तो तुमच्या स्क्रीनवर तुमच्या ओळखीच्या व्यक्तीच्या नंबरवरून आल्यासारखा दिसतो. यालाच Caller ID Spoofing म्हणतात.
तिसरा टप्पा: भावनिक दबाव आणि घाई. फोनवरचा आवाज घाबरलेला, रडवेला किंवा खूप घाईत असल्यासारखा असतो. “अपघात झालाय,” “पोलिसांनी पकडलंय,” “हॉस्पिटलमध्ये आहे” अशा वाक्यांनी तुम्हाला विचार करायला वेळच मिळू दिला जात नाही. या घाईमुळेच माणूस सारासार विचार बाजूला ठेवून लगेच कृती करतो.
चौथा टप्पा: पैसे किंवा माहिती उकळणं. विश्वास बसला की थेट पैसे ट्रान्सफर करायला सांगितलं जातं, किंवा OTP, बँक डिटेल्स, स्क्रीन शेअरिंग मागितलं जातं. डिजिटल अरेस्ट प्रकारात तर व्हिडिओ कॉलवरच “चौकशी” सुरू केली जाते आणि घाबरलेल्या व्यक्तीला तासनतास स्क्रीनसमोर बसवून ठेवलं जातं.
Google चं नवं उत्तर: Fake Call Detection
या वाढत्या धोक्याला उत्तर म्हणून Google ने अलीकडेच Android फोन्समध्ये “Fake Call Detection” नावाचं नवीन सुरक्षा फीचर आणलं आहे. हे Phone by Google अ‍ॅपचा भाग आहे, आणि ते खास याच समस्येसाठी बनवलं आहे: कुणीतरी तुमच्या ओळखीच्या व्यक्तीचा नंबर वापरून बतावणी करत असेल, तर ते ओळखणं.
हे कसं काम करतं ते समजून घेऊ. तुमच्या फोनमध्ये सेव्ह असलेल्या contact कडून कॉल आला, आणि दोघांकडेही Phone by Google अ‍ॅप असेल, तर दोन्ही फोन्समध्ये पडद्यामागे एक अदृश्य पडताळणी सिग्नल पाठवला जातो. ही पडताळणी RCS या सुरक्षित, end-to-end encrypted तंत्रज्ञानाद्वारे होते. कॉल खरोखर त्याच व्यक्तीच्या फोनवरून येत असेल, तर सगळं ठीक असतं. पण स्कॅमरने नंबर स्पूफ केला असेल, तर हा पडताळणी सिग्नल मिळत नाही, आणि तुमचा फोन लगेच तुम्हाला सावध करतो की हा कॉल संशयास्पद आहे.
Gemini Nano: तुमच्या फोनमधलाच AI रक्षक
Fake Call Detection फक्त सेव्ह केलेल्या contacts साठी काम करतं. मग अनोळखी नंबरवरून येणाऱ्या स्कॅम कॉल्सचं काय? त्यासाठी Google चं दुसरं फीचर आहे, “Scam Detection.”
हे फीचर Gemini Nano नावाचं छोटं AI मॉडेल वापरतं, जे थेट तुमच्या फोनमध्येच (on-device) चालतं. याचा सगळ्यात मोठा फायदा म्हणजे तुमचं संभाषण रेकॉर्ड होत नाही आणि Google च्या सर्व्हरला पाठवलं जात नाही. सगळं विश्लेषण तुमच्या फोनमध्येच, त्याच क्षणी होतं. हे मॉडेल फसवणुकीशी संबंधित बोलण्याच्या पद्धती ओळखतं, आणि संशय आला तर कॉल सुरू असतानाच आवाज आणि व्हायब्रेशनसह तुम्हाला सूचना देतं.
हे फीचर अनोळखी नंबरवरून येणाऱ्या कॉल्ससाठी काम करतं, आणि ते डिफॉल्टने बंद असतं. म्हणजे तुम्हाला ते स्वतः Settings मधून सुरू करावं लागतं.
भारतीय वापरकर्त्यांसाठी खास सुरक्षा
Google ने भारतासाठी Google Pay, Paytm आणि Navi सारख्या पेमेंट अ‍ॅप्ससोबत मिळून एक खास सुरक्षा सूचना आणली आहे. एखाद्या अनोळखी व्यक्तीशी कॉलवर बोलताना तुम्ही स्क्रीन शेअर करत असाल, आणि त्याच वेळी यापैकी एखादं पेमेंट अ‍ॅप उघडलं, तर फोन लगेच इशारा दाखवतो. या इशाऱ्यावर एका टॅपने तुम्ही स्क्रीन शेअरिंग आणि कॉल दोन्ही एकाच वेळी बंद करू शकता. हे विशेषतः डिजिटल अरेस्ट फसवणुकीपासून वाचवण्यासाठी बनवलं आहे.
याशिवाय, Google च्या माहितीनुसार Google Play Protect ने भारतात 11.5 कोटींहून अधिक वेळा धोकादायक, बाहेरून (sideload करून) इन्स्टॉल होणारी अ‍ॅप्स रोखली आहेत. अशी अ‍ॅप्स अनेकदा SMS, कॉल्स आणि इतर संवेदनशील परवानग्या मागून स्कॅमसाठी वापरली जातात.
हे फीचर तुमच्या फोनवर कसं सुरू करावं
तुमच्या फोनवर हे आहे का ते तपासण्यासाठी:
Fake Call Detection हे Android 12 आणि त्यावरच्या versions वर, Phone by Google अ‍ॅप वापरणाऱ्यांसाठी टप्प्याटप्प्याने उपलब्ध होत आहे. Scam Detection सुरुवातीला Pixel फोन्ससाठी आणलं गेलं, आणि हळूहळू इतर फोन्स व देशांमध्ये येत आहे.
- फोनमधलं Phone अ‍ॅप उघडा.
- वरच्या उजव्या कोपऱ्यातल्या तीन टिंबांवर (मेनू) टॅप करा.
- “Settings” मध्ये जा.
- “Scam Detection” किंवा “Caller ID & spam protection” हा पर्याय शोधा आणि सुरू करा.
फोन कंपनीनुसार या पर्यायाचं नाव आणि जागा थोडी वेगळी असू शकते. जर तुमच्या फोनमध्ये Phone by Google अ‍ॅप नसेल, तर हे फीचर दिसणार नाही.
तंत्रज्ञान मदत करतं, पण सावधगिरी तुमचीच
ही फीचर्स उपयुक्त आहेत, पण ती एकट्याने पूर्ण सुरक्षा देऊ शकत नाहीत. खालील साध्या सवयी सर्वात प्रभावी ठरतात.
वेगळ्या मार्गाने खात्री करा. पैसे मागणारा किंवा घाबरवणारा फोन आला, तो ओळखीच्या व्यक्तीचा वाटत असला तरी लगेच विश्वास ठेवू नका. फोन कट करा आणि त्या व्यक्तीला तुमच्याकडे आधीपासून सेव्ह असलेल्या नंबरवर स्वतः परत कॉल करा, किंवा घरातल्या दुसऱ्या कुणाकडून खात्री करून घ्या.
कुटुंबाचा गुप्त शब्द ठरवा. घरातल्या सगळ्यांनी मिळून एक “family safe word” ठरवा, जो फक्त खऱ्या आणीबाणीत वापरला जाईल. फोनवर तो शब्द सांगितला गेला नाही, तर कॉल संशयास्पद समजा. घरातल्या ज्येष्ठांसाठी हा उपाय विशेष उपयोगी आहे.
घाईला बळी पडू नका. स्कॅमर मुद्दाम घाई निर्माण करतात. पैशांचा कुठलाही निर्णय घाईत घेऊ नका. खरी आणीबाणी असली तरी दोन मिनिटं थांबून खात्री केल्याने काही बिघडत नाही.
स्क्रीन शेअरिंग टाळा. कुठलीही खरी सरकारी संस्था, बँक किंवा पोलीस फोनवर स्क्रीन शेअर करायला सांगत नाहीत, OTP मागत नाहीत, किंवा तातडीने पैसे पाठवायला भाग पाडत नाहीत. भारतात “डिजिटल अरेस्ट” अशी कोणतीही कायदेशीर प्रक्रिया अस्तित्वात नाही.
सोशल मीडियावर सावध राहा. तुमचे आणि घरातल्या ज्येष्ठांचे आवाज असलेले व्हिडिओ शक्य असल्यास public ऐवजी फक्त मित्र-परिवारासाठी ठेवा.
फोनवरची सुरक्षा फीचर्स सुरू करा. Fake Call Detection आणि Scam Detection ही फीचर्स तुमच्या आणि घरातल्या सगळ्यांच्या फोनवर आजच सुरू करा.
फसवणूक झाल्यास किंवा संशय आल्यास काय करावं
संशयास्पद कॉल आला, किंवा दुर्दैवाने फसवणूक झालीच, तर वेळ न दवडता राष्ट्रीय सायबर क्राईम हेल्पलाईन 1930 वर कॉल करा, किंवा cybercrime.gov.in या अधिकृत पोर्टलवर तक्रार नोंदवा. तक्रार जितक्या लवकर नोंदवाल, तितकी पैसे परत मिळण्याची शक्यता जास्त असते. सोबत तुमच्या बँकेलाही लगेच कळवा.
जे तंत्रज्ञान फसवणुकीसाठी वापरलं जातं, तेच तंत्रज्ञान फसवणुकीपासून वाचवण्यासाठीही वापरता येतं. Google ची ही नवी फीचर्स याचंच उदाहरण आहेत. पण शेवटी सगळ्यात मोठा रक्षक तुम्ही स्वतःच आहात. घरातल्या आई-वडिलांना, आजी-आजोबांना याबद्दल आजच सांगा, आणि शक्य असल्यास त्यांच्या फोनवर ही फीचर्स सुरू करून द्या. थोडी सावधगिरी मोठं नुकसान टाळू शकते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
Fake Call Detection कुठल्या फोनवर उपलब्ध आहे?
हे Android 12 आणि त्यावरच्या versions वर, Phone by Google अ‍ॅप वापरणाऱ्यांसाठी उपलब्ध होत आहे. कॉल करणारा आणि घेणारा, दोघांकडेही हे अ‍ॅप असणं गरजेचं आहे.
Scam Detection माझं संभाषण रेकॉर्ड करतं का?
नाही. हे फीचर पूर्णपणे तुमच्या फोनमध्येच (on-device) चालतं. कोणतंही रेकॉर्डिंग किंवा transcript Google च्या सर्व्हरला पाठवलं जात नाही.
हे फीचर आपोआप सुरू असतं का?
नाही, Scam Detection डिफॉल्टने बंद असतं. Phone अ‍ॅपच्या Settings मध्ये जाऊन ते स्वतः सुरू करावं लागतं.
फसवणूक झाली तर कुठे तक्रार करावी?
राष्ट्रीय सायबर क्राईम हेल्पलाईन 1930 वर कॉल करा, किंवा cybercrime.gov.in वर ऑनलाईन तक्रार नोंदवा.
अधिकृत स्रोत
- Google Security Blog: Android Scam Detection आणि Fake Call Detection
- राष्ट्रीय सायबर क्राईम रिपोर्टिंग पोर्टल: cybercrime.gov.in
- Fake Call Detection (Google’s official blog): https://blog.google/security/android-fake-call-detection/
- Interpol report: https://www.interpol.int/en/News-and-Events/News/2026/INTERPOL-report-warns-of-increasingly-sophisticated-global-financial-fraud-threat